Hij ging een mooie toekomst tegemoet. Ad (Adrianus Hubertus) Hardenberg was intelligent en kunstzinnig. Hij had de lagere en de middelbare school met gemak doorlopen en had zich via cursussen verder bekwaamd. In zijn vrije tijd speelde hij behoorlijk goed viool. Hij had verkering met een lief meisje en hij werkte bij Wagemakers, een verffabriek in zijn woonplaats Breda. Daar bekleedde hij de functie van handelscorrespondent, een soort vertegenwoordiger. Hij had aan het begin van de oorlog nog in Duitsland gewerkt. Toen had hij nog hulp aan Duitse mensen verleend toen er in zijn omgeving bombardementen waren geweest. Uiteindelijk zouden Duitsers ervoor zorgen dat hij de oorlog niet zou overleven en in een massagraf zou worden begraven. Van die mooie toekomst zou niets komen.

Het gezin Hardenberg in 1930. Van links naar rechts: vader, Ad, moeder, een vriendje en broer Alfons.

“Ik heb hem nooit gekend, want ik ben van 1949 terwijl hij in 1945 is overleden, maar ik ben wel naar hem genoemd”, zegt Ad Hardenberg junior zo veel jaren later. “Ik logeerde regelmatig bij mijn grootouders in Breda. Daar werd vaak gepraat over die oom die in Duitsland was omgekomen. Het was dubbel. Enerzijds wilden opa en oma dat hun leven gewoon doorging. Anderzijds was daar het eeuwige gemis van hun oudste zoon. Verder waren zij gewoon opa en oma, opa een beetje streng, oma hartstikke lief”
Het was een gewoon gezin. Vader, moeder en drie kinderen. Twee jongens en een meisje. Het meisje was een nakomertje. Het gezin was afkomstig uit Rotterdam. Ad en zijn broer waren daar ook geboren. Nu woonde het gezin in Breda waar vader een administratieve functie bekleedde bij de posterijen. 

Inmiddels was het oorlog geworden. Die oorlog plaatste mensen voor dilemma’s, voor vragen die je voor jezelf te beantwoorden had. Hoe ga je met de veroveraar van je vaderland om? Hoe ga je om met het nazidom? Ad Hardenberg had door zijn hulp aan Duitsers in het begin van de oorlog zijn algemeen menselijke kant laten zien, maar hij was ook Nederlander. De Duitsers hadden zijn land bezet. Uiteindelijk was wegkijken voor hem geen optie. Hij wilde naar Engeland. Vechten voor het vaderland. Maar hoe kwam je daar? De bezetter liet je niet gaan al waren er wel mogelijkheden. Je kon bijvoorbeeld proberen om via België, Frankrijk en Spanje in Portugal te komen en vandaar in Engeland. Ad Hardenberg koos met zeven vrienden voor een route over Zwitserland. Vandaar waren er wellicht ook mogelijkheden om in Engeland te komen. In augustus 1943 reisde de groep met vervalste passen naar Konstanz aan het Bodenmeer. In of nabij Konstanz zouden ze dan de Rijn overzwemmen om op Zwitserse bodem te geraken. Vader en moeder Hardenberg wisten ondertussen van niets. Hij had alleen een brief aan zijn meisje geschreven. Maar Ad had het allemaal uitgedacht. Waarschijnlijk speelde hij binnen de groep ook een belangrijke rol want hij sprak Duits.

Op 22 augustus 1943 werd de poging ondernomen. Het zou niet lukken. Mogelijk waren de jongens bang en gedroegen ze zich verdacht. Hoe het ook zij, voor ze de Rijn over waren, waren ze opgepakt. Ze kwamen in de gevangenis terecht in Konstanz en al na een week werden ze veroordeeld tot een jaar cel vanwege landverraad, vervalsing, deviezensmokkel en zo nog wat meer. Van de acht deelnemers aan de vluchtpoging zouden er zeven de oorlog niet overleven. De ene overlevende werd zodanig slecht behandeld dat hij na de oorlog nooit meer aan een normaal leven toekwam. 

Ad kwam in de gevangenis in Offenburg (bij Straatsburg) terecht en later in de gevangenis in Bruchsal (in de buurt van Karslruhe). Toen hij zijn straf had uitgezeten kwam hij niet vrij. Sicherheitsgründe, werd er gezegd. Pogingen van zijn broer (de vader van Ad junior) mochten niet baten. “Mijn vader zat als dwangarbeider in Oostenrijk en heeft zijn broer in de gevangenis bezocht. Toen hij dat een tweede keer wilde doen, lukte dat niet vanwege Geallieerde bombardementen in de regio. Hij heeft tot het uiterste geprobeerd om mijn oom vrij te krijgen, waarbij hij wees op de hulp die hij aan Duitsers had gegeven toen hij in Duitsland werkte. Maar het was allemaal tevergeefs.”

Als je terugkijkt is het opvallend dat de Nazi’s zich tot het allerlaatste moment beestachtig hebben gedragen tegen hun gevangenen. Ze wisten of konden weten dat ze de oorlog zouden verliezen maar van terughoudendheid in hun gedrag was geen enkele sprake. In de laatste maanden van de oorlog toen de Geallieerden steeds verder oprukten, werden talloze gevangenen aan dodenmarsen blootgesteld. Ad Hardenberg zou dat niet meer meemaken. Vanuit de gevangenis van Bruchsal werd hij op 26 oktober 1944 naar het concentratiekamp Dachau gebracht. Op dat moment was het regime daar lichter dan wat hij in Bruchsal had moeten ondergaan. Enkele weken later werd hij overgebracht naar een ander concentratiekamp, Buchenwald. Dat zal bomvol gevangenen en daarom was er een tentenkamp ingericht waar veel gevangenen werden opgesloten. Op 13 december 1944 kwam Ad in een andere onderafdeling van het concentratiekamp Buchenwald terecht, het satellietkamp Schwalbe V in het plaatsje Berga/Elster. Naast het stationnetje van Berga was een heuvel. In die heuvel wilden de Duitsers een raffinaderij inrichten. In de heuvel, want dan zagen de Geallieerde vliegers hem niet zo goed. Dus moesten er stenen uit de rotsen worden gehakt en de gevangen moesten dat puin afvoeren en in de rivier storten. Dat was zwaar werk, temeer daar de mensen meer slaag dan eten kregen. Voor Ad Hardenberg was het al gauw te zwaar. De achterliggende maanden hadden zijn gezondheid al ernstig aangetast. Op 18 januari 1945 stierf hij. Volgens de autoriteiten aan longtuberculose, maar in werkelijkheid veeleer aan verwaarlozing en mishandeling. 

“In Berga/Elster zaten ook veel Amerikaanse krijgsgevangenen van Joodse afkomst”, vertelt Ad Hardenberg. “Er bestaat over dat kamp een documentaire, Soldiers of another War van cineast Charles Guggenheim. Die documentaire geeft een beeld van wat die jongens (en dus ook mijn oom Ad) daar meemaakten. Het was er een hel, dat maakt de documentaire volstrekt duidelijk. Mijn oom had geen schijn van kans. Op 18 januari 1945 stierf hij. Op 25 januari 1945 werd hij gecremeerd en in een massagraf begraven. 
De familie leefde inmiddels in onzekerheid. Allebei de zonen waren niet thuis. Hoe zouden ze het maken? Mijn vader kwam al snel na de oorlog weer naar huis. Oom Ad zou nooit meer thuis komen. Waarschijnlijk is de familie al in 1945 over zijn overlijden geïnformeerd maar het officiële doodsbericht van de gemeente Weimar (waar Buchenwald toe behoort) kwam pas in 1947. Dat opa en oma (ook in 1947) een brief van medeleven ontvingen van Koningin Wilhelmina is ongetwijfeld een troost geweest. 
Uiteindelijk zijn oom Ad’s bezittingen wel terug naar Nederland gebracht. Ze waren door en door onderzocht, maar ze kwamen wel terug. Laten we het maar deutschgründlich noemen.”

“Mijn vader is na zijn terugkeer in Nederland veel met het lot van zijn broer bezig geweest. Later ben ik me er ook voor gaan interesseren. Toen mijn vader al oud was zijn miljoenen pagina’s nazi-archieven openbaar gemaakt, het zogenaamde Arolsen Archief. Ik heb daar destijds naar geschreven en daar veel informatie uit gekregen met betrekking tot mijn oom. Zoals gezegd is de as van mijn oom Ad in een massagraf verstrooid. In 2020 is er voor alle mensen die daar begraven liggen een monument opgericht. Zijn naam staat daar nu voor altijd in steen gebeiteld. Ik was voor de onthulling uitgenodigd, maar het was midden in de Coronatijd, dus daar is niet van gekomen. Toch maakt dat monument het verhaal in zekere zin rond. Hij is nu niet meer vermist. Hij heeft een plek, een laatste rustplaats.”