Hij had een artistieke inslag en was daarmee eigenlijk een buitenbeentje in zijn omgeving. Hij was altijd aan het tekenen en als hij dat niet deed, schreef hij gedichtjes. Een zachtmoedig mens in een omgeving, waar je hard moest zijn om te overleven. De mensen op het Friese platteland hadden het in de jaren dertig van de vorige eeuw niet gemakkelijk. Ook het gezin van Anne de Haan niet. Hij woonde in Schraard, een klein dorpje, net aan de Friese kant van de Afsluitdijk. Vader was melkrijder, haalde melk op bij boeren om die naar de fabriek te brengen. Aanvankelijk met paard en wagen, helemaal aan het eind van de jaren dertig ook met de vrachtwagen, een T-Ford. Daarnaast was hij imker. Dat was een hobby, maar wel een beetje een uit de hands gelopen hobby.

Het was hard werken om het hoofd economisch gezien boven water te houden. Zeker in de crisisjaren. Doorleren was er voor de kinderen De Haan niet bij. Na de lagere school gingen ze bij een boer in de omgeving of bij de gemeente aan het werk. Hun inkomsten konden niet worden gemist.

Toen Anne stierf had hij drie broers en een zus. Na de oorlog zou vader, die in 1936 weduwnaar was geworden, hertrouwen. In 1952 werd Anneke geboren. Zij heeft haar broer nooit gekend. Zo veel jaren later praten we met haar en met Oane de Haan, oomzegger van Anne. Anneke en Oane allebei naar Anne vernoemd, zijn tante en neef, maar zijn ongeveer even oud. Ook in Canada was iemand naar hem vernoemd, Awne de Haan (overleden in 2018). Hij was de zoon van Anne’s oudste broer.

Het was een redelijk harmonieus gezin. Redelijk omdat ze ook wel eens flink tegenover elkaar konden staan. Vader de Haan had destijds het gereformeerde geloof van zijn vrouw aangenomen. Waarschijnlijk leidde Anne tot in de oorlog een tamelijk stabiel en gelukkig leven. Verkering had hij nog nooit gehad, maar daar had hij nog tijd genoeg voor. De oorlog was natuurlijk niet ongemerkt aan hem voorbij gegaan. Zijn oudste broer (de vader van Oane) had bij de Grebbeberg gevochten. Daar was het er hard aan toe gegaan, dat snapte hij wel, al praatte zijn broer nooit over wat hij daar had meegemaakt. Hij was in het Friese land waar hij thuis was. Een vertrouwde omgeving, waarop hij met zijn tekeningen en gedichten reflecteerde.

De familie De Haan zag de Duitsers komen, was daar niet blij mee en kwam in een soort persoonlijk verzet. Je aan de avondklok houden, vader vertikte het. De vader van Oane slachtte clandestien, maar wel zodanig dat de Duitsers het wel moesten zien, want het bloed liep uit de stal. In de Hongerwinter ruilde hij vlees voor zeep met mensen uit Holland die op Hongertocht waren. Concrete verzetsdaden pleegden ze niet, maar ze waren zo dwars als maar zijn kon. Of dat ook voor de zachtmoedige Anne gold, we weten het niet. Maar hij zou wel als enige van zijn familie de oorlog niet overleven.

De bezetter had in Nederland de Arbeitseinsatz ingevoerd. Mannen tussen de 16 en de 40 jaar werden opgeroepen om in Duitsland te gaan werken. Arbeidskrachten uit door hen bezette landen moesten de plaats innemen van Duitsers, die het leger in moesten. Zo wilden ze hun oorlogsmachine gaande houden. Het systeem kwam neer op dwangarbeid. Veel Nederlanders hebben in Duitsland een slechte tijd doorgemaakt. Velen hebben de oorlog niet overleefd.

Lang niet alle Nederlandse mannen leenden zich daar zonder slag of stort voor. Onderduiken zodat je niet naar Duitsland hoefde, het kwam vaak voor. Anne had een schuilplaats thuis. Zo veel Duitsers waren er niet in Schraard. In de praktijk kwam het er op neer, dat hij meestal gewoon thuis sliep.

Uiteindelijk kwam dat niet goed. Hij werd verraden door iemand die zich voordeed als onderduiker, maar die in werkelijkheid een NSB-er was (en die daar na de oorlog ook voor gestraft is). De Duitsers kwamen als een dief in de nacht. Letterlijk, want ze stonden ’s morgens om vier uur op de deur te bonzen, met het geweer in aanslag. Anne werd meegenomen en kwam via het politiebureau van Groningen in Kamp Amersfoort terecht.

Onlangs kwam bij familie in Canada een aantal brieven van Anne naar zijn vader boven water. Op 9 maart 1944 schrijft Anne in een brief naar huis dat hij zonder spullen zit en of ze een koffer met spullen willen opsturen. Hij vraagt ook nog of ze zijn klompen wilden ophalen in Bolsward. In een latere brief uit Amersfoort vraagt hij nogmaals om zijn koffer. Hij zegt dat het hem goed gaat, vraagt hoe het thuis gaat en of de konijnen al weer beter zijn. Hij vraagt zijn broer en schoonzus ook naar hun zoon, zijn kleine neefje. Maar toen zijn vader en broer naar Amersfoort gingen om te kijken of ze iets voor hem konden uitrichten, waren ze te laat. Anne was al overgebracht naar het Concentratiekamp Buchenwald, net ver van de cultuurstad Weimar in oostelijk Duitsland.

Wat er verder met Anne is gebeurd, weten we niet zo goed. Er is een brief van een verwant van een medegevangene, gedateerd 11 maart 1945, waarin we lezen dat Anne goed in Buchenwald is aangekomen. In die brief lezen we ook over het extreem sobere regime in Amersfoort.

De laatste brief die in Canada is opgedoken, is gedateerd op 5 juni 1944. Daarin schrijft hij dat het hem goed gaat den dat hij pakketjes mag ontvangen. Maar volgens Duits voorschrift mag dat geen bederfelijke waar zijn. Wel boter en marmelade en shag mag ook, want hij mag in het kamp roken. Verder vraagt hij om een warme jas, want hij heeft het ’s nachts koud. Hij vraagt ook nu hoe het thuis is. De brief is in het Duits geschreven, kennelijk was dat een voorwaarde om te mogen schrijven.

In de brieven probeert Anne om de moed erin te houden, maar ze ademen veel eenzaamheid en wanhoop uit. Anneke de Haan herinnert zich dat in de late jaren vijftig een man op een motor in een leren jas bij haar thuis aan de deur kwam. Hij had met Anne gevangen gezeten in Buchenwald en wist zeker dat Anne van heimwee was gestorven. Heimwee naar zijn vader, zijn zus, zijn broers, het Friese platteland, het ouderlijk huis in Schraard, zijn tekenspullen, het papier waarop hij gedichten schreef. Ja een mens kan naar veel dingen heimwee krijgen en daar nog aan dood gaan ook. Bij Anne gebeurde dat al snel. Een maand of twee nadat hij thuis was opgepakt werd hij ziek. Hij teerde weg. Op 28 juni 1944 stierf hij, 21 jaar oud.

De familie weet niet of hij daar is begraven of gecremeerd. Zijn stoffelijk overschot (of zijn as) is nooit meer teruggevonden.

Vader de Haan had ongelofelijk veel moeite met de dood van zijn zoon. Eigenlijk kon hij het niet geloven. Hij bewaarde Annes’ kleren in de hoop dat hij ooit zou terugkomen en ze dan zou kunnen dragen. Elk jaar werden die kleren een keer goed gewassen.

Vergeten werd Anne nooit, maar naarmate de jaren verstreken, groeide de acceptatie van de feiten. Vader hertrouwde en in 1952 kreeg hij een dochter, Anneke. Zij gaf een nieuwe dimensie aan zijn leven. “Ik werd een soort plaatsvervangende Anne”, kijkt Anneke terug. “Hij nam me overal mee naar toe, ook met de vrachtwagen. En hij heeft mij de verhalen over Anne wel duizend keer verteld. Dat plaatsvervangend zijn was voor mij niet zwaar. Dat werd het pas toen ik ging puberen en mijn eigen vleugels wilde uitslaan. Maar ik kijk met een goed gevoel terug op mijn jeugd en op een vader, die ik vrij lang mocht hebben. Hij was 65 jaar oud toen ik werd geboren, maar hij was zo sterk als een paard. Tot z’n 78e was hij melkrijder. 93 is hij geworden, maar het verdriet over Anne is nooit verdwenen. Zo sterk als hij was, ze hadden zijn jongen dood gemaakt en hij had daar niks aan kunnen doen.”

Anne de Haan heeft geleefd maar de herinneringen aan hem vervagen. Iedereen die hem gekend heeft in het dorp is overleden. Maar zijn naam staat op een gedenksteen in de muur van de kerk van Schraard. Want hij mag niet worden vergeten.