Gerrit Gravendeel (15- 6-1919 – 13-4-1945) kwam uit een Puttershoekse familie van zand- en grindhandelaren. Hun mooie huis aan het Weverseinde 165 keek uit op de Oude Maas. De zandhandel en opslag bevonden zich achter het huis aan de rivier. In 1953, direct na de watersnood, is deze dijk versterkt en zijn vrijwel alle huizen gesloopt en verdwenen.

Zijn ouders waren Leendert Gravendeel (1877–1954) en Johanna Helena de Geus (1877–1947). Ze kregen elf kinderen, waarvan Gerrit de een-na-jongste was. Wat hij tussen zijn lagereschooltijd en zijn Koninklijke Marine periode heeft gedaan weten we niet. Maar hij werd een echte zeeman. In zijn werk zocht hij ruimte en avontuur.

Er werkten al broers in de binnenvaart. Vlak voor de oorlog vond de 17-jarige Gerrit de Koninklijke Marine kennelijk een betere keuze. Hij werd beroepsmilitair.

Gerrit bij de Koninklijke Marine
Op 11 januari 1937 meldde Gerrit zich in Vlissingen als vrijwilliger bij de Koninklijke Marine. Hij werd opgeleid tot lichtmatroos. Hij is ook in Den Helder gelegerd geweest en werd op 1-1-1938 matroos 3e klas.

In Vlissingen begon de opleiding op het logementschip ‘Noord Brabant’. Dat schip was in 1899 gebouwd en is in 1925 omgebouwd tot logementsschip voor de matrozenopleiding in Vlissingen.

In september 1937 werd Gerrit matroos op het pantserschip Hr. Ms. ‘Hertog Hendrik’, dat werd ingezet voor bewapende patrouillediensten tijdens de Spaanse Burgeroorlog. De Nederlandse regering wilde zo koopvaardijschepen beschermen die last ondervonden van Spaanse pro-Franco oorlogsschepen. In de loop van 1938 kwam Gerrit op Texel terecht.

Naar Indië
Op 14 mei 1938 vertrok Gerrit Gravendeel als passagier met het ms ‘Tarakan” van Scheepvaartmaatschappij Nederland vanuit Amsterdam naar Indië, een reis van 34 dagen. Passagieren in de drie stopplaatsen was niet bij.

Op 1-1-1939 werd Gerrit matroos 2e klas. Al een jaar later werd hij matroos 1e klas. Hij moest daarvoor leren naast zijn normale werk als matroos. Hij werd tevens seiner, ook daarvoor je moet leren opnemen en zenden. In Soerabaja kwam hij eerst op de Hr. Ms. ‘De Ruyter’ terecht, het vlaggenschip van de vloot in Nederlands-Indië.

Gerrit schrijft twee (bewaard gebleven) brieven naar zijn broer Arie en schoonzus Mien in 1939 en in januari 1940. Daarin beschrijft hij zijn varend bestaan. Hij vaart onder meer op de ‘De Ruyter’ en is onder andere matroos 1e
klas/seiner en ook roerganger.

Hij deed het blijkbaar goed want hij maakte snel promotie. In 1940 had hij al veel eilanden gezien en soms bezocht. Ook zat hij weleens aan de wal, zoals bij een reparatie aan de Hr. Ms. ‘De Ruyter’ in Soerabaja. Hij genoot van het varen, aan de wal had hij het minder naar zijn zin, zo schreef hij.

In een brief uit 1939 aan zijn voormalige schoolmeester vertelt hij iets meer dan in de brieven aan zijn ouders. Ze wisten tijdens verlof wel een feestje te maken. Met de lokale bevolking, die men niet hoogstaand vond, was er geen klik. Dat was toen kennelijk ook de gebruikelijke koloniale opvatting onder matrozen. Gerrit beschrijft de reis vanuit Amsterdam, de plaatsen waar hij langs voer en het prachtige natuurschoon, ravijnen, tunnels, en bossen met schitterende palmen. Ook vertelt hij dat hij vanwege de oorlogsdreiging wacht loopt aan boord en velddienst verricht, soms tussen drie meter hoge cactussen en ‘Kali’s’ (riviergebieden). Hij kan dat allemaal best aan maar hij is liever op zee. Gerrit schrijft aan zijn oude schoolmeester van alles en nog wat over zijn leven als marinier en over zijn vrije tijd. Aan bord is weinig tijd voor rust: oefeningen, wachtlopen en studeren. Hij is al vijftien maanden weg uit Holland, ‘de tijd gaat ontzettend hard’.

Oorlog
Hr. Ms. ‘Prins van Oranje’ was speciaal ontworpen en gebouwd voor dienst in Nederlands Oost-Indië. Het schip stond bij de uitbrengreis onder commando van Luitenant ter Zee 1 Karel Doorman, de latere commandant van de Hr. Ms. ‘De Ruyter bij de Slag in de Javazee in 1942, die daarbij gesneuveld is.

De mijnenlegger, toen onder bevel van Ltz 1e klasse A. van Versendaal had tussen oktober en december 1941 op verscheidene plaatsen in de Indonesische archipel mijnversperringen gelegd. Bij het uitbreken van de oorlog met Japan, op 8 december 1941, bevond het schip zich nabij Tarakan (Borneo). Daar lag het klaar om een sluitversperring (dus met zeemijnen) te leggen.

Iets later nam het schip deel aan de gevangenneming van lokale Japanse vissers, nam het enkele schepen in beslag en bracht het een aantal schepen tot zinken. Half december 1941 was de ‘Prins van Oranje’ weer bij Tarakan om daar zeemijnen te leggen. Een andere taak was het loodsen van bevriende schepen door de aangelegde mijnenvelden, wat de nodige stuurvaardigheid vergde en vaak werd gedaan door een matroos 1e
klas. Directe treffers door de regelmatige Japanse luchtaanvallen konden worden voorkomen, maar toch was er op 9 januari lichte schade.

Steeds intensiever werden de oorlogshandelingen. Op 11 januari 1942 werd Tarakan door de Japanse marine aangevallen en de ‘Prins van Oranje’ werd tijdens een nachtelijke ontsnappingspoging door de Japanners tot zinken gebracht. Er waren 105 dodelijke slachtoffers en slechts elf overlevenden, waaronder Gerrit Gravendeel. Hij was gewond en werd uiteindelijk in een ziekenhuis op Tarakan behandeld.

De Japanners wilden de olie-installaties van Balikpapan op Borneo (en dus Tarakan) onbeschadigd in handen krijgen. Olie was schaars binnen de Japanse oorlogsmachine. Dus werden de installaties door de Nederlanders vernietigd. Tevens werden er twee Japanse oorlogsschepen tot zinken ge bracht, en daarvoor werden de KNIL militairen zwaar gestraft, ongeveer 215 gevangenen werden omgebracht in zee.

De in de regio krijgsgevangen gemaakte militairen – ruim 1.000 man, waarvan meer dan twee derde inheems – werden eerder opgesloten in de plaatselijke KNIL-kampementen op Tarakan. In juni 1942 vertrok de helft van deze gevangenen naar Balikpapan (op Borneo). Gerrit Gravendeel was daar niet bij. Zijn verwondingen waren waarschijnlijk te zwaar.

Wat is er uiteindelijk gebeurd met Gerrit Gravendeel?
Over het lot van Gerrit Gravendeel lopen uiteenlopende verhalen. Twee bronnen op internet lijken vrijwel identiek, maar tegelijk zeer verschillend van inhoud. Beide bronnen getuigen overigens van een regelrechte tragedie, maar zijn niet correct of onvolledig.

In de lijsten van Japanse gevangenkampen komt Gerrit Gravendeel wel voor met als kamp Tarakan, maar zonder overlijdensdatum. Toen de Japanners in april 1945 hun kampregistratie stopten, leefde hij dus nog.

Uit bronnen blijkt dat op 13 april 1945 de Japanners de elf weggevoerde gevangenen vanuit bivak kamp Gunung Api waarschijnlijk tien kilometer meenamen richting de olievelden (Djoeata). De gevangenen waren mogelijk ziek en dat zorgde wellicht voor vertraging en irritatie bij de Japanse bewakers. Executie langs de weg kan niet uitgesloten worden, maar na de bevrijding zijn er geen stoffelijke overschotten geborgen. Er waren tenminste 3 blanke Nederlanders bij deze groep van elf. In de marine-administratie staat op Gerrit’s personeelskaart zonder bronvermelding met pen vermeld dat hij op 13 april 1945 is overleden na wegvoering uit (kamp) Tarakan.

Wat er op of na 13 april is gebeurd met de elf gewonde en zieke gevangenen is niet officieel vastgelegd door de Japanners of direct na de oorlog door de lokale bestuurders. Waarschijnlijk hebben ze nog even geleefd. De groep met daarbij Gerrit wist wellicht dat de bevrijding nabij was vanwege geallieerde beschietingen en vliegtuig acties in de buurt.

Mogelijk zijn ze door de Japanners wel lopend afgevoerd, maar dan niet naar de stranden maar richting binnenland. Een andere bron meldt dat de elf (waaronder Gerrit) ziek waren maar toch zijn afgevoerd. Zeer waarschijnlijk zijn ze onderweg gedood/vermoord door de Japanners en ter plaatse achtergelaten, dan wel zijn de stoffelijke overschotten verborgen in de vegetatie langs de weg.

Een andere versie van Gerrits’ verhaal is dat hij met zijn tien medegevangenen op 30 april 1945 door de Japanners is vermoord, een dag voordat Australische landingstroepen Tarakan veroverden. Maar onderbouwing voor dit verhaal ontbreekt. Zeker is dat Gerrit Gravendeel een vreselijke dood is gestorven. Hij is waarschijnlijk vermoord nadat hij ruim drie jaar onder barre omstandigheden in een Jappenkamp had moeten doorbrengen. Pas in 1946 was het Ministerie van Defensie in staat om de familie Gravendeel over Gerrits’ lot te informeren. Er werd toen officieel nog van vermissing uitgegaan.

Gerrits’ graf is onbekend. Op 27 maart 1948 is uiteindelijk in Batavia zijn officiële overlijdensakte opgemaakt.

Gerrit Gravendeel was een gewone jongen die langs het water was opgegroeid en die op het water een avontuurlijk leven zocht en vond. Hij stierf bij de verdediging van Nederlands-Indië, wat hij toentertijd mocht zien als onderdeel van zijn vaderland.
We mogen hem niet vergeten.