Het is in de geschiedenis van de Tweede Wereldoorlog opvallend, dat twee grote tegenpolen van het toenmalige politieke spectrum volstrekt eensgezind waren in hun afkeer van het Nazidom. Veel gereformeerden en communisten bestreden elkaar over van alles en nog wat, maar kwamen allebei in verzet. Velen betaalden daarvoor met hun leven. Een van hen was Nicolaas Olivier, timmerman-meubelmaker uit Leiden en uit volle overtuiging lid van de Communistische Partij Holland.

Nico Olivier kwam uit een arbeidersmilieu. In zijn leven had hij zijn gereformeerde geloof vaarwel gezegd en dat verruild voor de communistische levensovertuiging. Hij was communist in hart en ziel, principieel, misschien wel op dezelfde manier, waarop zijn voorvaderen gereformeerd waren geweest. Het was dan ook geen wonder, dat hij tegen het nazisme in verzet kwam.

“Eigenlijk zat hij al voor de oorlog in het verzet”, stelt zijn kleindochter Arja Olivier. Zij heeft haar opa nooit gekend, maar heeft zich de laatste jaren in hem verdiept.

“Al voor de oorlog was opa betrokken bij de opvang van Duitse vluchtelingen. Die waren gevlucht na de machtsovername door Hitler en zijn trawanten, maar Nederland was terughoudend met het opnemen van deze vluchtelingen. Zij waren hier feitelijk illegaal. Opa was ook betrokken bij cursussen over politiek en filosofie, die vanuit de partij werden gegeven. Vaak fungeerde hij als gastheer. Ook oma was nauw bij deze dingen betrokken. Het was wat je noemt een rood nest. Zo voedden ze ook hun kinderen op. Je was van dat geloof en dus geloofde je in Stalin, ook toen hij een pact sloot met Nazi-Duitsland.”

“Als communist was opa al voor de oorlog in de ogen van de autoriteiten verdacht. Al voor 10 mei 1940 stond hij op een lijst van in de gaten te houden personen die door politie bijhield. Na de capitulatie kwam hij daadwerkelijk in verzet. Hij was betrokken bij het clandestien drukken van het communistische dagblad De Waarheid en bij hulp aan onderduikers.”

Toen de Duitsers toch Rusland binnenvielen – Hitler noch Stalin had de illusie dat hun vriendschapspact blijvend zou zijn – konden de Nazi’s elke terughoudendheid jegens de communisten laten varen.

“Communisten waren nu staatsvijand nummer 1 en opa liep al na een paar dagen tegen de lamp. Dat hij communist was, was voldoende reden voor zijn aanhouding. Er begon een jarenlange reis langs gevangenissen en concentratiekampen. Hij verbleef aanvankelijk kort in het Oranjehotel, de strafgevangenis in Scheveningen om daarna te worden overgeplaatst naar een strafkamp in Schoorl (Noord-Holland). Toen dat te vol was geworden, kwam hij als een van de eerste gevangenen in Kamp Amersfoort terecht en weer later in een buitenkamp van ’s Hertogenbosch en in Sint Michielsgestel in Noord-Brabant. In de tijd van dat buitenkamp werd hij tewerkgesteld bij Moerdijk waar hij heel zwaar werk deed, zeker gezin zijn leeftijd van bijna 60 jaar.”

Sint Michielsgestel heeft in de geschiedenis van de Tweede Wereldoorlog een bekende klank. Daar werden gijzelaars opgesloten, die de Duitsers uit de bovenlaag van de bevolking had gemaakt. Onder die gijzelaars werden intensieve gesprekken gevoerd, onder meer over de inrichting van het naoorlogse Nederland. Onder meer de latere premier Willem Drees en de latere president van de Hoge Raad Jan Donner werden een periode gegijzeld.

Deze mensen werden redelijk goed behandeld al leefden zij en hun families altijd in onzekerheid. Maar in Sint Michielsgestel was ook een normaal strafkamp. Daar zaten mensen als Nico Olivier met net zo veel onzekerheid over hun uiteindelijke lot maar met de zekerheid dat ze altijd slecht werden behandeld. Al aan het eind van zijn periode in Kamp Amersfoort zat hij onder de zweren. Uiteindelijk woog hij nog maar 47 kilo en dat is angstvallig weinig voor een volwassen man. Hij was vaak ziek en de medische behandeling liet te wensen over. Later in de oorlog konden de gevangenen Rode Kruispakketten ontvangen en tijdens de periode in Sint Michielsgestel werden zij vaak geholpen door mensen uit Brabant, die wel voelden dat het binnen de poorten van het kamp niet best was. Maar dan nog bleef het een zwaar regime.

Inmiddels keerden de oorlogskansen. Na D-Day raakten de Duitsers steeds meer in de verdediging. Begin september 1944 leek het Duitse leger in een paar dagen Nederland te worden uitgeveegd. Er was paniek en veel Nederlanders dachten op dinsdag 5 september 1944 (Dolle Dinsdag), dat ze zeer snel zouden worden bevrijd. Duitse Nazi’s en hun Nederlandse volgelingen waren in paniek. Velen van hen vluchtten naar Duitsland. In diezelfde paniek werd Kamp Sint Michielsgestel ontruimd. De gevangenen, waaronder Nico Olivier, werden naar het concentratiekamp Sachsenhausen overgebracht, 35 kilometer van Berlijn. “Van daaruit is opa begin 1945 naar een ander concentratiekamp gebracht, Bergen Belsen, aan de zuidkant van de Lüneburger Heide. Daar overleed hij aan het eind van de oorlog (of vlak na de Bevrijding) van uitputting als gevolg van een jarenlange slechte behandeling. Wij hopen dat hij de Bevrijding heeft mogen meemaken, maar zeker is dat niet omdat zijn sterfdatum onbekend is. Hij werd begraven in een massagraf nabij het kamp.”

“De familie wist inmiddels van niks. Zo lang hij in Nederland was, was contact nog mogelijk, maar in Duitsland was dat allemaal veel moeilijker. Er is een brief uit 1945 (na de Duitse overgave), waarin de familie naar zijn lot informeert. Maar pas in 1950 kon het Rode Kruis bevestigen dat hij hoogstwaarschijnlijk was omgekomen. Doodsoorzaak en sterfdatum zijn in feite onbekend. De laatste brief die van hem is overgebleven dateert van augustus 1944. Toen al schreef hij dat hij wellicht zou worden afgevoerd naar Duitsland.

Mijn oma is nooit over het verdriet om haar man heen gekomen. Ze stierf in 1956 van verdriet. Ik was toen een meisje van een jaar of zeven en ik herinner mij haar als heel streng. Waarschijnlijk had dat met haar verdriet te maken. Ze bleef overigens wel bij haar communistische overtuiging. “

“Uit de brieven die bewaard zijn gebleven komt opa naar voren als iemand die gek was op zijn kinderen en zijn vrouw en die haar ook zeer waardeerde. Hij klaagde niet over wat hem overkwam en bleef in die toekomst geloven. Dat was een communistische toekomst al was hij niet blind voor het goede in andere mensen. In Kamp Amersfoort had hij twee vrienden, allebei katholieke geestelijken. Hun goede verstandhouding is later door een van de twee geestelijken bevestigd. ‘We rookten uit hetzelfde pijpje’, zei die man.

Opa is in de familie altijd met respect herdacht als iemand die al vroeg het diabolische van het nazisme zag, die daarnaar handelde en die daarvoor met zijn leven betaalde. Zijn zoons hebben hem altijd bewonderd om de wijze waarop hij geleegd heeft.”

Het is een bewondering die hem zeker toekomt.