Zelf heeft Jolanda Vieveen-Mentzij haar opa Jan Mentzij nooit gekend. Hij stierf aan het eind van de oorlog, zij werd ver na de oorlog geboren. Ook Jolanda’s vader had maar weinig herinneringen aan hem. Dat hij bij hem achter op de fiets zat en dat hij zijn vaders achterkant enorm vond. Meer niet. 

Gek is dat niet. Al vanaf 1930 was Jan Mentzij als marineman actief in voormalig Nederlands Indië. Eens in de twee jaar was hij een periode op verlof in Nederland. Dan leerde zijn gezin hem kennen zoals hij was, een echt familiemens. 

Jan Mentzij was marineman. Beroeps. Korporaal-machinist. Of het zijn persoonlijke keus was om in Indië te worden gestationeerd, we weten het niet. Het had wel voordelen. Het salaris was beter omdat je zo lang van huis was en er waren uiteraard ook positieve gevolgen voor de pensioenopbouw. Niet dat hij daar in de jaren dertig mee bezig was. Hij was op 19 juni 1899 geboren in Middelburg en was marineman geworden. Inmiddels was hij getrouwd (met Mijntje de Klerk) en had hij vier kinderen (waarvan een doodgeboren). Hij was jong en had in de moeilijke crisisjaren een manier gevonden om zijn gezin te onderhouden. Dat was voor hem als familiemens erg belangrijk. Dat zijn vrouw er thuis vaak alleen voorstond, was uiteraard een nadeel, maar dat was niet anders. Het stond trouwens niet eens zo ver af van hoe er destijds over de taakverdeling binnen een huwelijk werd gedacht. De man bracht het geld binnen, de vrouw deed het huishouden en was vooral verantwoordelijk voor de opvoeding van de kinderen.

Niet dat Jan Mentzij geen oog had voor zijn kinderen. Op bewaard gebleven foto’s zie je een zorgzame man, die veel met zijn kinderen in de weer is. Als hij op verlof was, trok hij graag veel met zijn kinderen op. Jammer dat hij niet vaker thuis kon zijn, maar verder was het leven hem niet slecht gezind.

Maar het was wel een leven onder een oorlogsdreiging. De Japanse ambities hadden in heel Azië al voor onrust gezorgd. Eind 1941 brak ook in Nederlands-Indië de oorlog uit. De Japanners wilden het land veroveren omdat er veel olie en andere grondstoffen te vinden waren, essentieel om hun oorlogsmachine op gang te houden. Nederland was dan wel een koloniale macht van omvang, maar had niet de militaire middelen om de Japanners te weerstaan. In de geschiedenisboekjes leerde je vroeger over de Slag in de Javazee, de dappere schout-bij-nacht Karel Doorman en zijn bevel ‘Ik val aan, volg mij’. Alle heroïek ten spijt ging de Nederlandse Marine in die slag ten onder. Ook het schip de Hr. Ms. Kortenaer, waarop Jan Mentzij voer, werd op 27 februari 1942 getorpedeerd. Jan behoorde tot de overlevenden. Hij werd uit zee opgepikt en werd krijgsgevangene van Japan. Van de Japanners is bekend dat zij hun krijgsgevangenen slecht behandelden. Misschien zat daar een soort verdrongen minderwaardigheidscomplex achter. Japan had zich vaak door het westen laten intimideren. Nu versloegen ze het ene westerse land naar het andere. Die westerlingen waren kennelijk minder waard dan ze altijd hadden gedacht. 

Voor de duizenden mensen (burgers en militairen), die in Japanse gevangenschap leefden, was het een helse tijd. Een van de manieren waarop de bezetter mannelijke gevangenen inzette was het bouwen van infrastructuur (met name spoorwegen) dwars door het oerwoud. Berucht en bekend is de Birmaspoorweg. Jan werd ingezet bij de aanleg van de Pakan-Baroespoorweg op Sumatra. De plannen voor die spoorweg waren al in de jaren twintig door het Nederlandse gouvernement opgezet en door de Japanners uit de mottenballen gehaald. Het Japanse leger was bang voor een invasie op Sumatra en meende, dat goede spoorwegen zouden kunnen helpen bij snelle troepen- en grondstoffentransporten. Later kon zo’n spoorlijn altijd nog economisch nuttig zijn. Maar in werkelijkheid was zo’n project een vorm van massamoord. De enige keer dat er een trein overheen reed was na de oorlog om bevrijde krijgsgevangen te vervoeren. 

Het werk maakte enorm veel slachtoffers, meer zelfs dan de beruchte Birmaspoorweg. Dat kwam onder meer omdat voor de Pakan-Baroespoorweg oudere krijgsgevangenen werden ingezet dan voor de Birmaspoorweg. Vanaf april 1943 werden er krijgsgevangenen ingezet.  Veel mensen overleefden dat niet. Jan Mentzij hield het lang vol, tot een week of zeven voor de Japanse capitulatie. Officieel is hij aan beriberi overleden, maar het is zonneklaar dat het regime waaronder hij had moeten werken tot zijn dood heeft geleid. Hij werd begraven op de begraafplaats in de buurt van het krijgsgevangenenkamp, maar is later herbegraven in het Nederlands Ereveld in Kembang Kuning.

Mevrouw Mentzij kreeg het bericht van haar mans overlijden en bleef met twee jongens en een meisje achter. Gelukkig redelijk verzorgd. Dankzij Jan was er een goed pensioen. Later kreeg ze een nieuwe relatie. Er werd steeds minder over hem gesproken. 

“Ook mijn vader had niet veel herinneringen aan zijn vader”, vertelt Jolanda Vieveen-Mentzij. “Hij was immers pas twee jaar toen opa naar de Oost ging en hij heeft hem alleen tijdens de verlofperiode(s) gezien. Na de Bevrijding van Nederland hebben mijn vader en mijn oom als vrijwilliger in Indonesië gevochten. Daar zat voor hen ook een element in van: we willen kijken of daar sporen van vader te vinden zijn. Ze hebben geen sporen gevonden, wat niet zo gek was. Het was per slot van rekening de tijd van de Indonesische revolutie. Maar het zegt wel iets over hoe zij naar hun vader keken. 

Hoewel ik vijftien jaar na zijn dood ben geboren, voel ik nog steeds wat bij mijn opa. Mijn beeld van hem is dat van een goede man, die alles over had voor zijn gezin. Omdat hij zich liet uitzenden naar de Oost heeft hij zijn gezin door de moeilijke crisisjaren heen geloodst. Hij heeft gevochten voor zijn vaderland en heeft dat uiteindelijk met de dood moeten bekopen. Het is voor mij alle reden om zijn nagedachtenis te blijven eren.”